กลิ่นตัวคน ‘เหม็น’ทำให้ยุงกัดมาก

ภาพ: กลิ่นเหงื่ออันประกอบไปด้วยสารหลายชนิด ตัวการล่อยุงเข้ามากัด

(Source: James Farmer/stock.xchng)

เหงื่อจากร่างกายของสัตว์กินเนื้ออย่างคน มีกลิ่นเหม็นแบบที่เรียกได้ว่าเป็นกลิ่นฉุนเฉพาะสปีชีส์ก็ว่าได้

กลายเป็นว่า คนนี่แหละที่มีกลิ่นตัวเหม็นเนื่องจากร่างกายมนุษย์ทุกส่วนปลดปล่อยสารที่ทำให้เกิดกลิ่นได้หมด แถมจุลินทรีย์ แบคทีเรีย ที่อาศัยอยู่ตามตัวเรายังช่วยปล่อยกลิ่นด้วยอีกต่างหาก

และกลิ่นเฉพาะตัวแบบนี้แหละที่ดึงดูดใจยุงอย่างน้อยสองสปีชีส์ (สายพันธุ์) ตามรายงานในวารสาร Trends in Parasitology การทำความเข้าใจเรื่องกลิ่นตัวของมนุษย์นี้มีประโยชน์อย่างยิ่งต่อการป้องกันการระบาดของโรคมาลาเรียและไข้เหลือง (yellow fever) ไข้เหลืองเป็นโรคติดเชื้อไวรัสที่ทำให้เกิดการระบาดใหญ่ในทวีปอัฟริกาและอเมริกามาตั้งแต่ 400 ปีก่อน อาการของโรคมีได้ตั้งแต่อาการเล็กน้อยจนถึงรุนแรงและเสียชีวิตคำว่า“เหลือง” มาจากอาการตัวเหลืองหรือดีซ่าน (Jaundice) ที่มักพบในผู้ป่วย ยุงลายตามบ้าน (Aedes aegypti) เป็นพาหะนำเชื้อจากคนสู่คน

Renate Smallegange กล่าวว่า จุลินทรีย์ที่อาศัยอยู่ตามร่างกายใช้องค์ประกอบบนผิวหนังหรือในเหงื่อของเราไปสร้างเป็นอาหาร แถมพวกมันยังสามารถเปลี่ยนสารไม่ระเหยให้กลายเป็นสารระเหยได้อีกด้วย

Smallegange นักกีฎวิทยา จากมหาวิทยาลัย Wageningen University ประเทศเนเธอร์แลนด์ ร่วมกับ Niels Verhulst และ Willem Takken ร่วมกันทำวิจัยตรวจหาโครงสร้างสารเคมีในเหงื่อของเรา โดยพบว่า สารระเหยจากเหงื่อของเรา เป็นตัวการสำคัญในการล่อยุงชนิดที่จำเพาะกับคนให้เข้ามากัดและยุงพวกนี้อาจเป็นยุงลายหรือยุงก้นปล่องที่เป็นพาหะโรคไข้เลือดออกและโรคมาลาเรีย

 

ภาพ: ยุง มีวิวัฒนาการมายาวนานถึง 200 ล้านปี เชื่อกันว่าหากนำสายพันธุ์ยุงจากทั่วโลกมารวมกันแล้ว จะได้ตัวเลขสูงนับหมื่นชนิด โดยสาเหตุที่ยุงสามารถดำรงเผ่าพันธุ์มาจนถึงปัจจุบันได้ ก็เนื่องจากยุงเป็นแมลงที่มีลักษณะพิเศษหลายประการที่เอื้ออำนวยต่อการปรับ ตัวและการดำรงชีวิตในสภาพภูมิอากาศ และสิ่งแวดล้อมที่ไม่เหมาะสมได้เป็นอย่างดี อาทิ ขนาดของลำตัวที่เล็กทำให้ต้องการอาหารไม่มากนัก และไม่ต้องการที่อยู่อาศัยใหญ่โต มีปีกหลบหลีกศัตรูได้เร็วทั้งยังช่วยในการหาอาหารได้ง่ายขึ้นและไกลขึ้น

สูตรเหงื่อที่ค้นพบนั้นประกอบไปด้วยส่วนผสมอันลงตัวของคาร์บอนไดออกไซด์ แอมโมเนีย กรดแลกติคและกรดคาร์บอกซิลิกอีก 7 ชนิด โดยกรดคาร์บอกซิลิกคือตัวการที่ทำให้เกิดกลิ่นตัว Smallegange กล่าวว่า เมื่อทีมวิจัยปล่อยกลิ่นนี้ในห้องปฎิบัติการ สูตรผสมสำเร็จรูปในเหงื่อที่ว่านี้เองที่ล่อยุงให้เข้ามาใกล้

แต่ก่อนนั้นทีมวิจัยเคยคิดว่า คน น่าจะเป็นสัตว์ที่มีกลิ่นตัวอ่อนกว่าสัตว์ชนิดอื่น การศึกษาก่อนหน้านี้กลับแสดงให้เห็นว่านกและสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดอื่นปล่อยสารระเหยออกจากผิวหนังหรือกลิ่นตัวออกมาน้อยกว่าคนเราเสียอีก อีกทั้งยังตรวจพบกรดคาร์บอกซิลิกที่คงค้างอยู่บนขนไก่และขนยีราฟปริมาณเล็กน้อยเท่านั้น

งานวิจัยล่าสุดศึกษาต่อมบนผิวหนังหลายชนิดเปรียบเทียบกันโดยดูทั้งในแง่การกระจายตัวบนผิวหนัง หน้าที่และสารที่หลั่งจากต่อม ข้อมูลที่ได้ทำให้ทราบว่ากลิ่นตัวของคนแรงกว่าลิงชิมแปนซีและลิงกอริลลาเสียอีก อย่างไรก็ตามลิงชิมแปนซีและลิงกอริลลามีการหลั่งไขมันมากกว่าซึ่งอาจเป็นการช่วยบำรุงรักษาขนของพวกมัน

เมื่อเจริญวัย ร่างกายของเราจะหลั่งเหงื่อที่ประกอบด้วยน้ำ กรดอะมิโน ยูเรีย แอมโมเนีย กรดแลคติกและเกลือ สารทั้งหมดเหล่านี้ล้วนมีกลิ่นแรง แถมช่วงหนุ่มสาวต่อมเหล่านี้ยังเจริญเต็มที่กลายเป็นแหล่งสะสมของแบคทีเรีย

ส่วนช่วงวัยเด็กจะมีกลิ่นตัวแรงน้อยกว่าเนื่องจากมีเหงื่อน้อยกว่า กลิ่นตัวที่ไม่แรงมากนี้ทำให้พ่อแม่บางคนสามารถจดจำกลิ่นตัวของลูกตนเองได้

ผลการศึกษาพบว่ายุงจะกัดเด็กน้อยกว่า เนื่องจากเด็กมีกลิ่นตัวอ่อนกว่า อย่างไรก็ตามกลิ่นตัวแรงก็มีประโยชน์เหมือนกันในช่วงวัยหนุ่มสาว เพราะเป็นปัจจัยหนึ่งในการทำให้การเจริญพันธุ์สมบูรณ์และช่วยในการเลือกคู่ มีรายงานว่า แม้จะเป็นแค่กลิ่นมือก็ช่วยให้เราสามารถแยกความแตกต่างระหว่างตัวเองกับคนอื่นได้

บางการศึกษากล่าวว่าคาร์บอนไดออกไซด์จากลมหายใจออกคือปัจจัยสำคัญในการล่อยุงเข้ามากัด อย่างไรก็ตาม Smallegange กล่าวว่า ยุงและแมลงบางชนิดสามารถถูกไล่ไปได้โดยลมหายใจเช่นเดียวกัน ดังนั้นกลิ่นเหงื่อจึงน่าจะเป็นปัจจัยหลักมากกว่า

ปัจจุบันยังไม่มีรายงานแน่ชัดว่าองค์ประกอบใดในเหงื่อเป็นตัวการล่อยุงเข้ามา ในอนาคตคาดว่าหากทราบองค์ประกอบนั้นจะสามารถสังเคราะห์ขึ้นมาเพื่อใช้ล่อยุงในห้องปฏิบัติการ ตัวล่ออย่างเราจะได้ไม่ต้องเจ็บตัวอีกต่อไป…

ที่มา: http://www.abc.net.au/science/articles/2011/02/24/3147589.htm

อ้างอิง: http://www.siamhealth.net/public_html/Disease/infectious/dhf/vector.htm

http://thaigcd.ddc.moph.go.th/eid_knowledge_Yellow.html